انجمن کلیمیان تهران انجمن کلیمیان تهران
   

آفرينندگان فارسيهود

   

اندازه نوشتار:
 

منيژه ربيعي
مهر 84

ميراث گرانبهاي ادبيات يهوديان ايران

farsihood-فارسیهود

قوم يهود كه تقريباً از سه هزار سال پيش تاكنون در بسياري از مناطق ايران اقامت داشته ‏اند از زبان و ادبيات مردم ايران تأثير پذيرفته‏اند و از اين جنبه تفاوت‏هايي با هم‏كيشان‏شان در ديگر نقاط جهان دارند. تأثير متقابل ملت ايران و قوم يهود تا جايي پيش رفته بود كه در كتاب مقدس نام شاهان ايراني چون كورش، داريوش، خشايارشا، اردشير و نيز القابي چون احشدرپان(فرماندار) فتصسقخغ، احشتران (فرستاده شاه)فتصوقغ، پريم (لقب اشرافي)، ترشاتا (لقب خاص) و كلماتي چون ايدن (كاخ)، پتشگن (فرمان)خوصيغ، پيتگام (پيغام)خويح، پردس (فردوس) خقسط، دات (قانون)سو، گيزبار (گنجور) يظزق، گنيزك (گنج‏خانه) يذظم و بسياري ديگر آمده است. به اشتراكات ايرانيان و يهوديان در كتاب‏هاي ديني زرتشتي چون دينكرت شكند گمانيك و كتاب‏هاي ديني يهوديان چون تلمود اشاره شده است كه يكي از مهمترين آنها زبان و ادبيات بوده است. زبان اوليه يهوديان عبري بود. اما پس از دوره داود نبي(ع)، زبان آرامي جاي آن را گرفت زيرا اين زبان بسيار به زبان عبري نزديك بود. (جيمز هاكس، ص 31) تا آن كه راب يوسي (درگذشته 323 م) رهبر يهوديان بابل از يهوديان اين منطقه خواست تا به زبان فارسي سخن گويند و زبان آرامي را كنار نهند. خط يهوديان ايراني را از زبان گويشي آنها بايد جدا كرد، زيرا آثار نوشتاري يهوديان ايران به خط عبري و گويش آنان به فارسي بوده است. گويش يهوديان اصفهان، همدان، كاشان، شيراز و پاره‏اي نقاط ديگر ايران به زبان‏هاي فارسي ميانه بوده است. از اين رو آثار آنان به زبان «فارسيهود» نوشته مي‏شد و به اين نام مشهور بوده‏اند.

در فارسيهود در برابر سي و دو حرف فارسي بيست و دو حرف عبري قرار دارد و اين كمبود حروف، خواندن و نوشتن آثار كتبي فارسيهود را مشكل كرده است كه با قرار دادن علامت و نقطه‏گذاري سعي در رفع اين كمبودها شده است. (امنون نتصر، پادياوند،1998، ج 1،ص 49- 46). ادبيات يهوديان ايران، شاخه‏اي از ادبيات فارسي است كه شعر بخش مهم ادبيات فارسيهود را تشكيل مي‏دهد. اشعار فارسيهود بيشتر در قالب مثنوي هستند، اما ساير شكل‏هاي شعر فارسي نيز در آن وجود دارد. اشعار فارسيهود درباري نبودند و تنها شعري كه در ستايش از سلطان نوشته شده است از آن شاهين (737-736 ه.ق) است كه در مدح سلطان ابوسعيد ايلخان مغول آن را سرود. نثر فارسيهود بيشتر ترجمه و تفسير كتب مقدس، حكايت‏ها، پندنامه ‏هاي مذهبي بوده‏ است.

از شاعران مشهور فارسيهود ايران از مولانا شاهين مي‏توان نام برد كه «اردشير نامه» را در قالب حماسي سروده است. اردشير نامه در ده هزار بيت است و داستان اردشير (بهمن) و ملكه استر را با اقتباس از كتاب مقدس سروده است. كتاب ديگر او «موسي‏نامه» است كه در 728 ه.ق، چهار سِفر از (اسفار تورات) را به شعر درآورده است. كتاب ديگر او «عزرانامه» است كه از كتاب عزراي نبي اقتباس شده است و نيز «برشيت‏نامه» (آفرينش‏نامه) كه آخرين اثر مولانا شاهين است كه قصه آفرينش را براساس كتاب مقدس به شعر درآورده است. مولانا شاهين به داستان «يوسف و زليخا» نيز پرداخته و آن را احسن القصص ناميده است. از زندگي شاهين كه از بزرگترين شاعران فارسيهود است اطلاع اندكي داريم زيرا در تذكره‏هاي فارسي نامي از او نيست، تنها در كتاب آنوسي از او و شاعر ديگر يهودي يعني عمراني نامي آمده است و اشاره شده است كه آرامگاه ايشان در شيراز است. (همانجا) عمراني شاعر ديگر يهودي است كه به فارسيهود شعر مي‏سرود. اثر او ادامه كار شاهين در به نظم درآوردن كتاب مقدس بود. «فتح‏نامه» يكي از آثار اوست در ده هزار بيت و تا اواسط سلطنت داود نبي (ع) را به نظم درآورده است. «حنوكانامه» تذبر ذفدر كتاب ديگر اوست در دو هزار بيت كه به سال 920 آن را سرود و درباره مبارزات يهوديان است. «ساقي‏نامه» اثر عرفاني اوست. «عقيدت يصحق» (قرباني كردن اسحق) لثسو ائتث به نثر و «گنج‏نامه» يذي؛ ذفدر به شعر از كتاب‏هاي او هستند (همانجا) خواجه بخارايي شاعر ديگر ايراني يهودي است كه كتاب «دانيال نامه» سفذافن ذفدر او درباره حمله بخت‏النصر به يهوديان و حمايت كوروش از آنان است كه در 1015 نوشته شده است. بابايي بن‏لطف و بابايي بن‏فرهاد دو تن از شاعران فارسيهود ايرانند كه بابايي بن‏فرهاد نوه بابايي بن‏لطف است. كتاب «آنوسي» فذعطا بابايي بن‏لطف سرگذشت يهوديان اصفهان و كاشان است كه در زمان سلطنت شاه عباس دوم نوشته شد و بابايي بن‏فرهاد كار نياي خود را ادامه داد و سرنوشت يهوديان تا پايان سلسله صفويه و آمدن افغان‏ها را نوشته است. (امنون نتصر، همانجا، ج 1، ص 82-52)

بخش ديگر از ادبيات فارسيهود داستان‏هاي منظوم است. كتاب «بهرام و گلندام» در سه هزار بيت به وسيله محمد ترشيزي در 853 ه.ق سروده شده است. «حيدر بيگ و صنجر» از عبدالمهدي متخلص به بلاكش در 1077 نوشته شده است. عبدالمهدي با دربار شاه‏عباس دوم رابطه داشت. كتاب‏هاي ديگر از اين دست «سرو و گل»، «گل و سرو»، «فلكناز و خورشيد» از شاعري متخلص به تسكين (1176 ه.ق) است. شاعري به نام اسرائيل بخارا (1038-963 ه.ق) در ميان يهوديان ايران محبوبيت بسيار داشت و اشعار عبري او با آهنگ موسيقي ايراني در دستگاه‏هاي دشتي، بيات اصفهان، همايون، سه‏گاه و ماهور خوانده مي‏شد. (همانجا) شعرهاي بسياري از شعراي فارسي‏گوي ايران را يهوديان به عبري ترجمه كرده‏اند. زيرا شاعران ايران در ميان يهوديان از محبوبيت بسيار برخوردار بوده‏اند از جمله آنها مي‏توان از جامي (يوسف و زليخا و ليلي و مجنون)، حافظ (غزليات)، خيام (رباعيات)، خاقاني، سعدي (گلستان)، سلمان ساوجي (جمشيد و خورشيد)، صائب تبريزي (ديوان)، عطار (منطق‏الطير)، فردوسي (رستم و سهراب)، نظامي (هفت پيكر و خسرو و شيرين)، مولوي (فيه مافيه) و بسياري ديگر را نام برد (امنون نتصر ، ج 1 ، ص 98-85) در ميان يهوديان عرفان و تصوف نيز ريشه كهني دارد كه اساس آن به ديدار الهي و تجلي نور الهي در كوه طور باز مي‏گردد. از اين رو عرفان و تصوف در ميان عالمان ديني يهود استوار شد كه به پيدايش حلقه‏هاي عرفاني «قبالا» و «حسيديم» منجر شد.

سفر يصيرا (آفرينش نامه) طخق ائاقر و سفر باهيرا طخق رزراق (روشنايي‏نامه) در شكل‏گيري قبالا ثزنر اثر بسيار داشت. قبالا در جنوب اسپانيا شكل گرفت و در فلسطين رشد كرد. اما نفوذ افكار نوافلاطوني و تصوف اسلامي در تار و پود تصوف يهود در خاورميانه بسيار عميق و قابل ديدن است و علاقه به اشعار عرفاني ايران چون عطار و مولوي مويد اين امر است. سرمد كاشاني صوفي و ايراني يهودي است. او در خانواده‏اي متدين به شريعت يهود در كاشان در عصر صفويه متولد شد و باليد. افكار و انديشه‏هاي صوفيانه ايراني بر او تأثير بسيار نهاد. وي به هند رفت (1654) و به فرقه دراويش درآمد و به دربار مغولان هند راه يافت، از او اشعاري به جا مانده است. ديگر از شاران صوفيه يهود ايران عمراني، راغب، يوسف يهودي سيمانطوب ملمد هستند. (امنون نتصر، همانجا)

 

 

 

Back Up Next 

 

 

 

 

استفاده از مطالب اين سايت تنها با ذكر منبع (بصورت لینک مستقیم) بلامانع است.
.Using the materials of this site with mentioning the reference is free

این صفحه بطور هوشمند خود را با نمایشگرهای موبایل و تبلت نیز منطبق می‌کند
لطفا در صورت اشکال، به مسئولین فنی ما اطلاع دهید