انجمن کلیمیان تهران انجمن کلیمیان تهران
   

پوگروم،غمنا‌مه‌ای بر جنایاتی از یاد رفته(بخش اول)

   

اندازه نوشتار:
 

آتوسا آرمین
مترجم

پاییز 97

 

«پوگروم» واژه‌ای است روسی و به معنی «نابودی خشونت‌بار». با وجود این‌که این واژه اذیت و آزار سازمان یافته‌ی هر اقلیت قومی یا مذهبی را در بر می‌گیرد ولی پس از یورش ناگهانی روس‌ها به یهودیان این کشور بین سال‌های 1881 تا 1884 و آزار و قتل عام و چپاول اموال آنان، کاربرد لغت پوگروم مختص آزار و اعمال خشونت علیه یهودیان شد.

بی‌گمان فیلم «ویولن زن روی بام» یکی از تاثیرگذارترین آثار سینمایی مرتبط با زندگی یهودیان است. فیلم تصویرگر زندگی خانواده یهودی روستایی در روسیه تزاری است و قهرمان آن، مردی شیرفروش که می‌‌کوشد آدب و سنن یهودی را به تمامی اجرا کند و نگذارد که فقر مانع زندگی شادمانه همسر محبوب و پنج فرزند دخترش باشد. زندگی در کنار رعیت‌های روس که گرفتار جهل، تعصب و خرافات ناشی از فقر هستند زندگی را به کام قهرمان داستان و جامعه کوچکش تلخ کرده است. در نهایت اعمال آزار و اذیت‌های گسترده‌ی قزاق‌ها، اهالی یهودی روستا را ناگزیر از جلای وطنی ناخواسته و اجباری می‌کند. صحنه‌ی جشن عروسی شاد و پر نشاط که با حمله خشونت‌بار قزاق‌ها به آتش و خون کشیده می‌شود، فراموش نشدنی‌ترین بخش این فیلم است. این صحنه‌ی غمبار تصویرگر گوشه‌ای از اذیت و آزار سازمان یافته است که چندین قرن زندگی یهودیان روسیه، لهستان و کشورهای شرق اروپا را تحت تاثیر قرار داده بود.
خاستگاه پوگروم
در سال 1791 کاترین کبیر بخشی از سرزمین‌های غرب روسیه را برای اسکان یهودیان اختصاص داد که «پال » نامیده می‌شد. واژه پال دارای ریشه لاتین بوده و به منطقه محصور اطلاق می‌شود. سکونت یهودیان در خارج از این محدوده ممنوع بوده و تنها در صورت تغییر مذهب به مسیحیت ارتودکس روسی ممکن می‌شد. این ناحیه بخش‌هایی از روسیه سفید، لیتوانی، مولداوی و بخش‌هایی از لهستان را در بر می‌گرفت.
از آنجا که مالکیت زمین و اشتغال به کشاورزی برای یهودیان ممنوع بود، عملا سکونت آنها در این منطقه مشخص هم فقط محدود به شهرهای کوچک بوده، زندگی و کار در مراکز پر رونق را برای آنان غیر ممکن می‌ساخت. زندگی بسیاری از یهودیان مشقت بار و همراه با فقر و تنگدستی بود و گذران روزمره آنان تنها با دریافت صدقه از جانب همکیشان مرفه ساکن اوکراین ممکن می‌شد (مارتین گیلبرت، اطلس تاریخ یهود). نخستین بار اصطلاح پوگروم درباره‌ی آزار و اذیت گسترده‌ی‌ یهودیان «ادسا» در سال 1821 بکار رفت، اما خونین‌ترین و پردامنه‌ترین واقعه از این دست در سال 1881 ثبت شده است. این واقعه از شهر الیزابت‌گراد (واقع در اوکراین) شروع و به‌سرعت در هفت استان جنوبی روسیه و اوکراین گسترش یافت. خانه و اموال یهودیان توسط دهقانان روس و قزاق‌ها چپاول شد، نوامیس آنها مورد تعرض قرار گرفت و ضرب و شتم شدید جان‌های بسیاری را تباه کرد. نخستین تشکل دفاع شخصی هم در این زمان و توسط دانشجویان یهودی دانشگاه نووروسییسک در شهر ادسا بوجود آمد.
حمایت حکومت روسیه از پوگروم
تاریخدانان در ارتباط با میزان حمایت دولت تزاری از انجام این خشونت‌ها و نقش آن در سازماندهی این خشونت‌ها اتفاق نظر ندارند. اما انچه روشن است این است که واکنش دولت مستقر در جلوگیری از چنین وقایعی بسیار کند و دخالت پلیس و ارتش در کنترل خشونت‌ها در بهترین حالت عدم همکاری با مهاجمین بوده است.
دهه 1880
چنانچه گفته شد سابقه به‌کارگیری واژه پوگروم در ارتباط با آزار و اذیت یهودیان روسیه و اوکراین به اوایل قرن نوزدهم برمی‌گردد ولی شدت خشونت‌های اعمال شده در دهه هشتم این قرن توجه بیشتری را می‌طلبد.
سرآغاز خشونت‌های دهه 80 علیه یهودیان، ترور تزار الکساندر دوم و هرج و مرج فراگیر ناشی از آن بود. محافل ضد یهود روسیه تزاری به این شایعه دامن زدند که یهودیان سوسیالیست مغز متفکر و عامل ترور تزار بوده‌اند و حکومت باید از تنبیه آنان پشتیبانی کند. با شروع پوگروم انقلابیون ضد حکومت تزار آزار و اذیت سازمان یافته یهودیان را نشانه بیداری توده‌ها و خیزش بر علیه ارکان قدرت حکومت پنداشته و با امید سرنگونی تزارها به حمایت از آن پرداختند. حمله به یهودیان اندک زمانی پس از ترور تزار در ماه آوریل 1881 در شهر الیزابت‌گراد شروع و در کمتر از یک ماه دامنه آن به کی‌یف رسید. به مدت سه روز هجومی تمام عیار به جان و مال یهودیان شهر و پیش چشم فرماندار آن صورت گرفت بدون آنکه کوچکترین اقدامی برای جلوگیری از انجام آن و حفاظت از آنان صورت گیرد. پس از پایان این رشته خشونت‌ها ، آزار و اذیت یهودیان
به‌صورت موردی و پراکنده ثبت شده است که مهم‌ترین آنها مربوط به روز عید میلاد مسیح در ورشو وروز عید پاک در بالتا می‌باشد. پس از آن دولت مرکزی روسیه سفید و لیتوانی قوانینی بازدارنده ‌در ارتباط با تنبیه عاملان خشونت علیه یهودیان وضع کردند. در ماه ژوییه سال 1882 وزیر کشور روسیه کنت تولستوی اعلام کرد که در صورت بروز هر گونه یهودی‌ستیزی فرماندار محل مربوط مسئول شناخته شده و مورد بازخواست قرار می‌گیرد. پس از صدور این دستور به‌مدت دو سال به جز چند مورد پراکنده و خشونت جزیی، آزار یهودیان متوقف شد و در جریان پوگروم شهر روستوف در سال 1883، مقامات محلی بلافاصله عکس‌العمل نشان داده و شورش را سرکوب کردند. پس از پوگروم شهر گورکی در سال 1884 که منجر به کشته شدن 10 یهودی و غارت اموال بسیاری افراد شد بیش از 70 نفر از سرکردگان شورش دستگیر و محکوم به تحمل
مجازات‌هایی سنگین شدند. بدین ترتیب اولین موج پوگروم در سرزمین‌های روسیه فرو نشست، اما تاثیر آن بر سیر تحولات اجتماعی و تغییر جغرافیای جمعیتی یهودیان روسیه قابل تامل است.
سال‌های 1903 تا 1906
موج دوم پوگروم‌ها در این سال‌ها و تحت تاثیر ناآرامی‌های داخلی و انقلاب سال 1905 بوجود آمد. حکومت تزاری آتش خشم توده‌ها علیه خود را به سمت یهودیان منحرف ساخت و دست مطبوعات را باز گذاشت تا با مقصر جلوه دادن یهودیان هرگونه نابسامانی اقتصادی و اجتماعی را توجیه کنند. پوگروم شهر کشینو در ایام پسح (عید فطیر یهودیان) در 1903 حاصل نفرت پراکنی‌های روزنامه بسارابتس نمونه‌ای از این دست است. این پوگروم 45 کشته و صدها زخمی و نقص عضو به‌جا گذاشت. 1500 خانه و مغازه یهودیان غارت شد. این پوگروم خشم جهانیان را به‌دنبال داشت و نهضت مقاومت و دفاع شخصی یهودیان پس از آن شکل گرفت. نقش این نهضت در دفاع از جان و اموال بسیاری در پوگروم شهر گومل در سپتامبر 1903 بسیار بارز است. سال 1904 بصورت پراکنده و خفیف تعرضاتی به یهودیان در نقاط مختلف خاک روسیه انجام شد ولی با قدرت گرفتن نیروهای انقلابی در سال 1905، طرفداران حکومت تزاری با بهره از پشتیبانی حکومت مرکزی برای قدرت نمایی و زهرچشم گرفتن از شورشیان، بار دیگر بی‌پناه‌ترین اقشار جامعه یعنی یهودیان را مورد تاخت و تاز و آزار قرار دادند. طرفداران حکومت با
به‌کارگیری تبلیغات به توده‌های ناآگاه القا می¬‌کردند که مغز متفکر انقلابیون و اغتشاش‌گران یهودیان هستند و تنبیه آنان ثبات و آرامش را به مملکت باز می‌گرداند. یهودیان شهرهای فدوسی‌یا، ملیدوپول، ژیتومیر و بسیاری از مراکز استان‌های روسیه و لهستان مورد هجوم و آزار و اذیت قرار گرفتند. گسترده‌ترین این حملات پس از انتشار بیانیه تزار در اکتبر 1905 انجام شد که در این بیانیه نوید برقراری آزادی‌های اجتماعی و تشکیل دوما (مجلس نمایندگان) داده شده بود. مرگبارترین این حملات در شهر ادسا رخ داد که 300 نفر جانباخته و هزاران مصدوم نتیجه آن بود. شهرهای کی‌یو و یکاترینوسلاو از معروف‌ترین مناطقی بود که آماج این حملات بود. در مجموع تعداد کشتگان این حملات به 1000 نفر رسید و اموال بسیاری توسط رعیت‌ها و کارگران بیکار چپاول شد. با فرونشستن امواج انقلاب دامنه پوگروم هم فرونشست و تا خیزش بعدی ضد تزاری در 1916 تعرضی به جوامع یهودی ثبت نشده است.
وقوع جنگ جهانی اول و انقلاب کمونیستی شرایط را تغییر داد که در شماره آینده به آن می‌پردازیم. (ادامه دارد)


پوگروم اُدسا که یکی از خونبارترین‌ها بوده است

پوگروم اُدسا که یکی از خونبارترین‌ها بوده است


منابع
1. Jewish Virtual library
2. Britanica
3. Jewish history
 

 


 

 

 

 

 

Back Up Next 

 

 

 

 

استفاده از مطالب اين سايت تنها با ذكر منبع (بصورت لینک مستقیم) بلامانع است.
.Using the materials of this site with mentioning the reference is free

این صفحه بطور هوشمند خود را با نمایشگرهای موبایل و تبلت نیز منطبق می‌کند
لطفا در صورت اشکال، به مسئولین فنی ما اطلاع دهید