انجمن کلیمیان تهران انجمن کلیمیان تهران
   

يهوديان روماني

   

اندازه نوشتار:

 سيما مقتدر
دي 83
Romania flag

جغرافياي عمومي روماني

جمهوري روماني با وسعتي حدود 238 هزار كيلومترمربع در جنوب شرقي اروپا واقع شده است. بيش از 86% از جمعيت 23 ميليوني اين كشور پيرو مذهب ارتدوكس هستند، 5% كاتوليك و 9% پيرو مذاهب ديگر هستند.

پايتخت روماني، «بخارست» و زبان رسمي آن «رومانيايي» است، كه علاوه بر آن زبان‏‏هاي لهستاني، صربي و آلماني نيز رايج هستند.

نقشه کشور رومانی

 

قدمت يهوديان روماني

حضور يهوديان در روماني فعلي به سده‏هاي اوليه ميلاد مسيح برمي‏گردد. تاجران و سربازان يهودي پس از انحلال سپاه روم در آسياي صغير، در روماني فعلي كه در آن زمان «داكين» ناميده مي‏شد، استقرار يافتند. شهرهاي دوك‏نشين «مولداوي» و «والاشي» براي اينكه يهوديان را رعيت خود نمايند، براي آنها حق و حقوقي قائل شدند. وجود چنين شرايط مناسبي كه البته گاهي نيز به علت وضع قوانين ضديهودي توسط بعضي از حكما به علت تمايل آنها به مسيحي نمودن يهوديان به مخاطره مي‏افتاد، باعث شد تا جمع كثيري از يهوديان، اين منطقه را براي سكونت خود برگزينند. آنها به تدريج از نظر اقتصادي پيشرفت كردند و باعث و باني راه اندازي مراكز تجاري متعدد و كارخانجات كوچك از جمله كارخانه تهيه آرد شدند. يهوديان علاوه بر آن در صادرات غله، پوست و چارپايان نيز سهم به سزايي داشتند. اما در اواخر قرن هجدهم و اوائل قرن نوزدهم ميلادي موج عظيمي از فعاليت‏هاي ضديهودي در آن سرزمين آغاز شد. اين حركات به ويژه ميان مالكان بزرگ، كارخانه داران، مسئولين امورتجاري و به طور كل در هر فعاليتي كه احتمال سبقت و پيشرفت يهوديان مي‏رفت، نمايان شد.

Romania synagogue

 بدين‏ترتيب در قرن نوزدهم و آغاز قرن بيستم قوانين خاص و مجزا كننده‏اي براي يهوديان وضع شد به حدي كه در همان بدو امر، مليت روماني از آنها سلب شد تا آن كه پس از جنگ اول جهاني و با فشار كشورهاي غربي مجددا حق استفاده از مليت روماني به يهوديان بازگردانده شد. در سال‏هاي 1920 و 1930 ميلادي مجدداً حركات ضديهودي از سر گرفته شد. در 21 ژوئن1941 روماني با آلمان نازي در جنگ متحد شد. با حمله لشكرهاي ضديهودي، صدها هزار يهودي به ويژه در شهرهاي «بوكووينا» و «بسارابين» قتل‏عام شدند يا به اردوگاه‏هاي مرگ فرستاده شدند. در كارخانجات متعلق به يهوديان، به اجبار مديريت به روماني‏ها واگذار شد و يهوديان از انجام مشاغل خاصي محروم شدند. براي آنها ماليات‏هاي سنگين وضع شد و وادار به كارهاي اجباري و بي‏مزد شدند. در شهرهاي دوك‏نشين «مولداوي» و «والاشاي» و مناطق جنوبي روماني، به علت عدم رسوخ ايدة هيتلر در مورد پاكسازي نسل، يهوديان كمتري قتل‏عام شدند. طي اين مدت بالغ بر 120 تا 130 هزار يهودي در اردوگاه‏هاي مرگ جان سپردند. بدين ترتيب جمعيت يهودي روماني كه تا قبل از جنگ بالغ بر نهصدهزار نفر بود، پس از كشتار جنگ جهاني دوم و به دنبال مهاجرت‏ها به چهارصدهزار نفر تقليل يافت. پس از آن نيز به دليل وجود حكومت كمونيستي در اين كشور، سير جديدي از مهاجرت يهوديان روماني آغاز شد. اما دولت از مهاجرت يهوديان نيز درآمد زيادي كسب مي‏كرد زيرا آنها براي اجازه خروج از كشور مجبور به پرداخت مبالغ هنگفتي بودند. بدين ترتيب اوائل سال 1990 در روماني كمتر از 20000 يهودي سكونت داشتند كه قسمت اعظم آنها پس از فروپاشي رژيم كمونيستي به تدريج از اين كشور مهاجرت نمودند.

وضعيت فعلي يهوديان در روماني

الف - شهر واترا دورناي

در چند قدمي بلوار معروف «ايئون آنتنسكو» در مركز شهر «واترا دورناي» كه سابقاً روستايي يهودي‏نشين بوده است، در منطقه‏اي مخصوص عابران پياده، كنيساي قديمي و كوچك شهر قرار دارد. حفظ امنيت كنيساي شهر برعهده ژاندارم‏هاي روماني است. دو ژاندارم كه در قهوه‏خانه مقابل كنيسا حضور دارند، ساختمان كنيسا را مخفيانه و به دقت زير نظر دارند و مرتبا جوياي وضع كنيسا هستند. بعد از ظهر روزهاي شنبه نيز كنيسا باز است، اما در آن احساسي غم‏انگيز از خاطرات گذشته موج مي‏زند. مبل‏هاي قديمي، ليوان‏ها و كتب مقدسه عبادات روزانه در گوشه‏اي خاك مي‏خورند. در حال حاضر تنها اتاق كوچكي در كنار سالن اصلي كنيسا مورد استفاده قرار مي‏گيرد كه در آن ميز پيش نماز و محل نگهداري تومارهاي تورات در وسط قرار دارند.

درست در پشت ساختمان كنيسا خانم «ملاني محلر» در منزل قديمي ساز و دو اتاقه مبله سكونت دارد. «محلر» كه به نظر مي‏آيد آخرين مسئول و سخنگوي انجمن كليميان «واترادورناي» باشد، قريب چهل سال در اتحاديه كارگران به عنوان حسابدار شاغل بوده و هم اكنون بازنشسته است. همسر وي كه مديريت كارخانه سنگبري را برعهده داشت، هفت سالي است كه به دست تقدير او را تنها گذاشته است. دختر «ملاني محلر» نيز در زمان حكومت ديكتاتوري «چائوشسكو» همانند بسياري از همكيشان خود، روماني را ترك گفته است. «ملاني محلر» كه در حال حاضر 70 سال دارد چند سالي است كه عهده‏دار مسئوليت انجمن كليميان «واترادورناي» است. او امكان استفاده از كنيسا را براي روزهاي شبات و اعياد فراهم مي‏نمايد، پاسخگوي سؤالات گردشگران است و مسئوليت رسيدگي به قبرستان يهوديان را نيز به عهده دارد.

«ملاني محلر» در ادامه صحبت‏هايش مي‏گويد : «خيلي‏ها فكر مي‏كنند ما راجع به گذشته داستان مي‏بافيم و اين همه بي‏رحمي را نمي‏پذيرند». ملاني از اينكه دوستان و اطرافيان او از مذهبش مطلع هستند، هيچگونه مشكلي احساس نمي‏كند زيرا معتقد است آفريننده همه خلق بشر صرفنظر از مذهب آنها يكي است. علاوه بر آن ذكر مشكلات و مصيبت‏هاي گذشته هيچ تاثيري ندارد و متاسفانه حياتي به رفتگان نمي‏بخشد».

ب - شهر كنستانزا

اين شهر در حاشيه درياي سياه واقع شده و شايد تنها وجود ساختماني معمولي در قسمت قديمي شهر خبر از يهوديت در آن بدهد. تنها واژه‏هاي حك شده روي تابلوي كوچك در سمت چپ در آهنيِ ورودي ساختمان نوع فعاليت آن را مشخص مي‏كند : «انجمن كليميان».

دقيقا روبروي اين ساختمان در پياده‏رو مقابل با همكاري دولت آلمان سالني براي اتباع اين كشور بنا شده است.

براي اجراي مراسم مذهبي و اعياد اصولا حضور فردي مسلط به امور مذهبي (حاخام) لازم است. در حال حاضر در سراسر روماني تنها دو فرد مسلط به امور مذهبي (حاخام) فعاليت مي‏كنند كه از آنها نيز اخيرا اجازه انجام امور مذهبي گرفته شده است. از آنجائي كه اولويت با دو شهر «بخارست» و «تيمي سوآرا» به لحاظ كثرت جمعيت يهوديان است، «كنستانزا» كماكان با مشكل عدم حضور شخص وارد به امور مذهبي روبروست. رئيس انجمن كليميان شهر كنستانزا در مورد وضعيت هوديان اين شهر مي‏گويد: «دتهاست كه ما حتي پيش‏نماز واجد شرايط و خبره هم نداريم. در مراسم جشن حنوكا كه سال گذشته برگزار شد تنها 4 نفر حضور داشتند. اين موضوع باعث شد پيش‏نمازي كه از يكي از شهرهاي راه دور مي آمد ديگر راضي به حضور در كنيساي اين شهر نشود. بدين ترتيب دست اندركاران انجمن در اين شهر بايد براي رفع هرگونه كمبود ديگري آماده باشند».

 

Romania torahاما تعداد يهوديان شهر كنستانتزا تا قبل از سال 1941 بالغ بر 2500 نفر بوده است. با آغاز جنگ جهاني دوم و گسترش آن به روماني جمع كثيري از يهوديان به بازداشتگاه‏ها روانه شدند. بسياري از آنها در نهايت بد اقبالي باز هم شانس آوردند زيرا فقط اموال خود را از دست دادند و با مهاجرت به اسرائيل موفق به نجات جان خود شدند.

درحال حاضر كمتر از 60 يهودي فعال در جامعه يهودي اين شهر حضور دارند كه اكثر آنها نيز بازنشستگان سالخورده هستند. متاسفانه پس از جنگ اكثر يهوديان روماني يا با ازدواج با غيريهودي ترك دين كردند و يا آنقدر پير و سالخورده هستند كه ديگر تواني براي حضور فعال در جامعه ندارند. اما علاوه بر عدم كثرت جامعه يهود در اين شهر مشكلات اساسي ديگري نيز وجود دارد. پدربزرگ‏ها و مادربزرگ‏هاي جامعه فعلي يهود در روماني سعي در آموزش زبان عبري به فرزندان خود دارند. آنها در يكي از طبقات ساختمان انجمن كليميان موفق به تشكيل كلاس‏هاي موقت شده‏اند. رئيس انجمن كليميان اين شهر در بخش ديگري از صحبت‏هاي خود اظهار مي‏دارد : «زحمت اصلي تشكيل كلاس‏هاي آموزش عبري برعهده مرد بازنشسته شصت ساله‏اي به نام «وكسلر» است كه علاوه بر تدريس، اعانات را جمع‏آوري مي‏نمايد و تا حدي نيز از امور مذهبي مطلع است. او با وجود سن نسبتا بالا با ميل و اشتياق از عهده مسئوليت‏هاي خود برمي‏آيد. اما از انجائي كه جديدا سكته كرده است بايد كمي از فعاليت‏هاي خود بكاهد». «وكسلر» در شهر بوكوسي- مولداوي متولد شده و در آغاز سال‏هاي 60 ميلادي مثل بسياري از همكيشان خود روماني را به قصد اسرائيل ترك نمود. وي در دسامبر 1989 مجددا به موطن خود مراجعت نمود و همسرش نيز در شغل وكالت مشغول است».

در انتهاي راهرويي كه در آن كلاس‏هاي آموزش عبري و دفتر انجمن قراردارد، سالن كنيسا نيز با نيمكت‏هاي چوبي ديده مي‏شود. در كنيسا، كمدي با پوشش پارچه‏اي قرمز رنگ ديده مي‏شود كه روي آن ستاره حضرت داوود دوخته شده است. روي اين كمد منورايي (شمعدان هفت شاخه) قرار گرفته كه به مرور زمان دو شاخه آن گم شده است. اكثر بازديدكنندگان يهودي اين شهر، از اين كه كنيساي كنستانزا به عنوان دومين شهر بزرگ روماني از فعاليت بازايستاده است بسيار متاسف هستند.

علت شهرت كنستانتزا به عنوان بزرگترين بندر درياي سياه از گذشته به خاطر حضور

مسالمت‏آميز اقوام يوناني، ترك، روماني و يهودي در كنار يكديگر بوده است كه هم اكنون نيز در مقايسه با ديگر كشورها از هر نوع امكاناتي برخوردار است. تا قبل از آغاز جنگ جهاني دوم در اين شهر دو باب كنيسا وجود داشت : يك باب كنيساي سفارادي به سبك گوتيك-كاتالوني كه در دوره حكومت چائوشسكو خراب شد، و يك باب كنيساي اشكنازي كه در سال 1911 بنا شد. اين كنيسا در حال حاضر نيز وجود دارد اما به علت خطر فروريختن اجازه ورود به آن داده نمي‏شود. رئيس انجمن كليميان كنستانتزا در مورد تعمير كنيساي مذكور مي‏گويد : «حداقل هزينه تعمير يكصد و بيست هزار دلار خواهد بود كه مشخص نيست چه موقع ما به چنين سرمايه‏اي دست يابيم».

Romania Synagogue

بدين‏ ترتيب كليه مراسم مذهبي حتي مراسم سال نو عبري در سالن ساده ذكر شده در ساختمان انجمن كليميان برگزار مي‏شود. متاسفانه اهالي اين شهر خواهان اجراي دقيق و كامل مراسم مذهبي نيستند و بيشتر به صورت ظاهري در مراسم شركت مي‏كنند. اكثرا ترجمه متون مذهبي به زبان‏هاي انگليسي و روماني قرائت مي‏شود. زحمت اجراي اين مراسم نير برعهده وكسلر است كه اخيرا به عنوان پيش‏نماز نيز فعاليت مي‏كند. مدتي است كه يك يهودي انگليسي نيز به جهت ماموريت اداري به كنستانتزا نقل مكان نموده است و به «وكسلر» كمك مي‏كند. وي در ابتدا مرتبا از موقعيت يهوديان در اين شهر شكوه مي‏نمود، اما كم‏كم متوجه شد كه چاره‏اي وجود ندارد.

البته شايان ذكر است كه اكثر مردم روماني در وضعيت مشابهي زندگي مي‏كنند. تنها با اين تفاوت كه يهوديان از كمك‏هاي همكيشان خود در ساير كشورها نيز برخوردارند.

وكسلر بعنوان پيش‏نماز موقت كنتستانزا معتقد است : «با توجه به روند فعلي تا ده - پانزده سال آينده خبري از انجمن كليميان كنستانزا نيز نخواهد بود».

ج - شهر بخارست

بزرگترين اجتماع يهوديان روماني، در بخارست ديده مي‏شود. در اين شهر علاوه بر كنيساي «كورال» كه در سال 1866 ساخته شده و در حال حاضر كنيساي اصلي بخارست محسوب مي‏شود، سه باب كنيساي ديگر نيز وجود دارد كه در آنها مراسم مذهبي نيز برگزار مي‏شود. علاوه بر آن دو باب كنيساي ديگر نيز در بخارست وجود دارد كه به عنوان موزه جهت بازديد عموم داير است. امور مذهبي در اين شهر تحت نظر حاخام «گلانتر» اداره مي‏شود و صلاحيت وي توسط رهبران مذهبي كه گهگاه از اسرائيل به بخارست مي‏روند تاييد شده است. جامعه يهود بخارست در حال حاضر بالغ بر پنج هزار عضو دارد. رئيس انجمن كليميان بخارست مي‏گويد: «اكثر افرادي كه در مراسم مذهبي شب شنبه شركت مي‏كنند بالاي 65 سال هستند و تعداد جوانان شركت كننده در مراسم مذهبي يا به عبارتي گروه سني زير سي سال تنها دو تا سه درصد است. بدين ترتيب عملا تنها نسل قديمي است كه خود را به اعتقادات و مراسم مذهبي وابسته مي‏داند. اما فعاليت‏هاي جامعه يهودي بخارست از نظر فرهنگي- اجتماعي در مقايسه با ديگر جوامع اروپاي غربي بسيار متنوع است. تنها در اين شهر كه زياد هم ثروتمند نيست پنج گروه مستقل موسيقي و هنري فعاليت مي‏كند. از جمله مي‏توان به دو گروه همخواني (كر) به نام «تلمود – تورا» اشاره نمود كه داراي 40 عضو است. علاوه بر آن دو گروه رقص و آواز به نام‏هاي «منورا» و «كٌل زمر» نيز مرتبا براي يهوديان و جامعه اكثريت برنامه اجرا مي‏كنند.

علاوه بر آن برنامه‏هاي هنري ديگري شامل تئاتر توسط هنرپيشگان يهودي روي صحنه مي‏رود. ازجمله مراكز علمي- فرهنگي بين‎المللي در بخارست مي‏توان به «مركز تاريخ‏شناسي يهوديت» و «موزه يهوديت» اشاره نمود. «موزه يهوديت» در اين شهر پس از جنگ در سال 1978 و به همت يكي از رهبران مذهبي به نام «موشه روزن» در محل سابق كنيسا تاسيس شد. در سال 1850 در اين محل كنيسايي فعاليت مي‏كرده است. علاوه بر اين در اين موزه انتشارات «همسفر» نيز فعاليت مي‏نمايد. «همسفر» طي سال مطالب زيادي در ارتباط با يهوديان شرقي، آثار تاريخي و نحوه زندگي آنها منتشر مي‏نمايد.

هر دوهفته يكبار نشريه‏اي به نام «واقعيت يهود» راجع به وقايع مهم سياسي-فرهنگي در خارج و داخل كشور گزارش مي‏دهد. اين دوهفته نامه به زبان رومانيايي چاپ مي‏شود و در آن صفحاتي به زبان‏هاي انگليسي و عبري نيز اختصاص داده شده است. صاحب امتياز و سردبير «واقعيت يهود» سعي در معرفي يهوديت به شكل بين‏المللي به ويژه اعلام فعاليت‏هاي علمي و فرهنگي داخلي جامعه يهود روماني دارد. روزنامه ديگري نيز به نام «تريبون ضدفاشيستي» هر سه ماه يكبار چاپ مي‏شود. اين فصلنامه بيشتر در مورد خطرات رو به افزايش گروه‏هاي راست گرا و تندرو كه جديدا طرفداران زيادي پيدا كرده است خبر مي‏دهد.

اما چگونه است كه جامعه نسبتا كوچك يهودي در روماني فعاليتي گسترده دارد و عليرغم سيرصعودي مهاجرت‏ها و كاهش دائمي اعضا هنوز در صحنه‏هاي سياسي و فرهنگي حضور دارد؟ رئيس انجمن كليميان بخارست در پاسخ اين سؤال مي‏گويد: «اكثر يهوديان تا قبل از جنگ جهاني دوم به تجارت، كارهاي صنعتي، كشاورزي يا كارهاي ساده مشغول بودند و در كنار آنها هنرمندان، نويسندگان، پزشكان و افراد نامدار ديگري بودند كه در فرهنگ روماني نقش به سزايي داشتند. از جمله مي توان به «الي ويزل» برنده جايزه نوبل ، «اويگن ايئونسكو»، نويسنده ، «رادولوپو»، موسيقي‏دان و «ژول پاسكرين»، هنرمند اشاره نمود. اما پس از جنگ جهاني دوم و كشتار يهوديان اثري از كشاورزان و جامعه يهود باقي نماند و تنها معنويت يهود يا به عبارتي آثار فرهنگي به جاي مانده از يهوديان از اين نزاع جان سالم به در برد. اين معنويت به جاي مانده به آداب و رسوم نزديك شد و آثار به جاي ماندني از خود ساخت كه هنوز پابرجا و باعث ادامه حيات جامعه فعلي يهود شده است».

يكي از شاعران يهودي در توصيف جامعه يهود روماني به شرح رويداد زير پرداخته است: «در سال‏هاي دهه هفتاد گروهي از هنرپيشگان تئاتر يهودي طي سفر دور دنياي خود براي اجراي برنامه وارد شهر كوچكي در مولداوي شدند. در شبي كه مي بايست تئاتر به روي صحنه مي‏رفت تنها يك مرد مسن در سالن حضور داشت. كارگردان از تنها تماشاچي، سراغ ديگران را گرفت. او پاسخ داد فرد ديگري باقي نمانده و من آخرين بازمانده هستم. اما هنرپيشگان صرفنظر از تعداد تماشاچيان و در نهايت دقت برنامه خود را اجراء نمودند». به نظر مي‏آيد وجود چنين ديدگاهي است كه هنوز يهوديت را در روماني زنده نگه داشته است زيرا آنها براي ادامه حيات خود در روماني نيازي به كثرت افراد نمي‏بينند.

Romania Cemetery

 

 

 

Back Up Next 

 

 

 

 

استفاده از مطالب اين سايت تنها با ذكر منبع (بصورت لینک مستقیم) بلامانع است.
.Using the materials of this site with mentioning the reference is free

این صفحه بطور هوشمند خود را با نمایشگرهای موبایل و تبلت نیز منطبق می‌کند
لطفا در صورت اشکال، به مسئولین فنی ما اطلاع دهید