انجمن کلیمیان تهران انجمن کلیمیان تهران
   

گذری بر تاریخچه ی کنیساهای تهران

   

اندازه نوشتار:
 

مهندس مهران ملک
کارشناس معماری

پاییز 97

 

کنیسای دروازه دولت و مجتمع آموزشی روحی شاد
 کلیمیان در تهران قدیم (حدود سال‌های 1260 تا 1290 خورشیدی) در محدوده‌ی خیابان سیروس (مصطفی خمینی فعلی- محلّه یا سرچال قدیم) و در اطراف بیمارستان سپیر فعلی زندگی می‌کردند. آنها از اوایل دهه 1290 تصمیم گرفتند تا به‌تدریج از آن منطقه مذکور خارج و در سایر مناطق تهران سکونت نمایند. برخی در محله‌ی حسن‌آباد، برخی در خیابان شیخ هادی و برخی دیگر در منطقه‌ی شرق تهران، که در اطراف یکی از دروازه‌های معروف شرق تهران (دروازه دولت) و سایر محلات آن بود اسکان یافتند. لازم به ذکر است که افرادی که در خیابان شیخ هادی ساکن نشده و به محلات شرق تهران رفتند عموماً از کلیمیان متمکّن و متموّل آن زمان بودند.
شرحی بر محلۀ دروازه دولت
دروازه دولت یکی از قدیمی‌ترین محله‌های تهران است که قدمت آن به سال‌های دهۀ 1220 خورشیدی می-رسد، زمانی که تهران آن روز دارای 5 دروازه‌ی ورودی بوده و در اطراف دروازه‌ها خندق و گودال‌های بزرگی ساخته بودند تا در مواقع خطر و ضرورت از آنها جهت دفاع از حریم شهر استفاده شود.
ساخت کنیسا در محله‌ی دروازه دولت
پس از اینکه به‌تدریج کلیمیان ساکن در منطقه محله (سرچال) به سایر مناطق تهران، به‌خصوص مناطق محدوده شرق تهران و دروازه دولت نقل مکان کردند، نیاز جدی به ساخت یک کنیسا جهت انجام فرائض مذهبی افراد ساکن در این محدوده احساس گردید. باید خاطرنشان کرد که در طول دهه‌ی 1310 خورشیدی به‌غیر از افراد مهاجر از منطقه خیابان سیروس و سرچال، افراد بسیاری از همکیشان کلیمی از شهرستان‌های دیگر به‌خصوص اصفهان، کاشان و همدان و همچنین ساکنین اطراف بازار تهران به جهت سکونت به دروازه دولت و دروازه شمیران می‌آمدند.
این همکیشان کلیمی مکانی جهت خواندن تفیلا و نیایش مذهبی نداشتند و مجبور بودند روزهای شبات (شنبه) و سایر ایّام هفته به خیابان سیروس و منطقه محله (خیابان مصطفی خمینی فعلی) بروند.
در حدود سال‌های 1320 تا 1322 حاج حق‌نظر تهرانی اقدام به خریداری حیاطی حدوداً به متراژ 200 متر در منطقه دروازه دولت نمود که این حیاط در کوچه‌ای که در آن زمان بنام «کوچه مقابل ساختمان‌های فیات» معروف بود قرار داشت (کمپانی فیات اولین شرکتی بود که از سال 1318 خورشیدی اتوموبیل سواری وارد ایران نمود و از آن زمان اغلب تاکسی‌های موجود در تهران از نوع اتومبیل فیات و نمایندگی آن مقابل کوچه مذکور قرار داشت). بعدها این کوچه به نام رفعت تغییر نام داد و در سال 1335 به بن بست تبدیل و منزل حاج حق‌نظر در انتهای بن بست واقع شد.
همکیشان کلیمی که در آن زمان در محله دروازه دولت زندگی می کردند، حاج حق‌نظر تهرانی را فردی خوش قلب، خیرخواه و با اعتقادات مذهبی عمیق می-شناختند. بعد از مدتی حاج حق‌نظر با مشورت افراد خیرخواه و نظر مثبت اعضای انجمن کلیمیان وقت تهران، تصمیم گرفت که یکی از اتاق‌های جنب درب ورودی حیاط منزل مسکونی خود را که حدود 3 الی 4 پله از سطح زمین پائین-تر بود، با تغییرات فیزیکی که بعداً در ترکیب آن بوجود آمد موقتاً به‌عنوان کنیسا مورد استفاده مذهبی عموم همکیشان قرار دهد تا آنان مجبور نباشند در روزهای شبات و موعدیم، پیاده به محله‌های دیگری بروند.
با توجه به استقبال روزافزون مردم منطقه دروازه دولت، یک اتاق کوچک، کفاف حضور جمعیّت زیاد همکیشان را نمی‌داد و البتّه انجمن وقت کلیمیان نیز دارای بضاعت مالی زیادی نبود که بتواند محل مناسب و آّبرومند دیگری را خریداری کرده و تبدیل به کنیسا نماید.
بعدها با بهتر شدن وضعیّت مالی آقای حاج حق‌نظر تهرانی، ایشان یکی از ساختمان‌ها و حیاط ملک مجاور کنیسا را خریداری و با تغییراتی که بعداً در آن به‌وجود آورد و تخریب دیوار حدفاصل دو ساختمان، ملک جدید را به ملک قبلی ملحق نمود و کنیسا وسیع‌تر از گذشته شد.
با گذشت زمان و بهبود وضعیّت معیشتی مردم، در سالهای 1330 الی 1335 و سکنی گزیدن افراد بیشتری در این منطقه (سعدی شمالی و دروازه دولت) و نزدیکی به بازار بزرگ تهران و محل‌های کسب و کار همکیشان، به-تدریج افراد بیشتری به این منطقه نقل مکان کردند و نیاز به وجود کنیسای بزرگتری احساس شد. بعدها کنیساهای دیگری نیز در مناطق شرق تهران (کنیساهای پل چوبی، گرگان و باغ صبا) ساخته شد و نیاز مردم تا حدّ زیادی به مکان مذهبی برآورده گردید. با گذشت زمان مشخص شد محل فعلی کنیسا جوابگوی جمعیت نمازگزار جهت ادای فرائض مذهبی نیست، بطوری که در برخی مناسبت‌های دینی، برخی نمازگزاران قادر به وارد شدن به داخل کنیسا نبوده و مجبور به برپایی چادر در محوطۀ بیرونی کنیسا بودند.
بعدها حاج حق‌نظر تهرانی تصمیم گرفت تا خانواده‌ی خود را به محل دیگری انتقال داده و کل اتاق‌های باقیمانده آن کنیسا را تبدیل به محل انجام فرائض مذهبی مردم همکیش بنماید و در این رابطه با هماهنگی انجمن کلیمیان وقت تهران اقدام به خریداری یکی دیگر از املاک مجاور کنیسای دروازه دولت نمود که این زمین نیز به ملک کنیسا افزوده گردید.
بعدها کنیسای اصلی دروازه دولت به یک ساختمان دو طبقه تبدیل و کنیسا به طبقه دوم منتقل و طبقۀ همکف جهت انجام امور اداری مدرسۀ روحی شاد مورد استفاده قرار گرفت.
کنیسای دروازه دولت، خاستگاه مرجعیت دینی در تهران
می‌توان کنیسای دروازه دولت را تنها مرکز و خاستگاه مرجعیت دینی کلیمیان در تهران در طول نیم قرن گذشته دانست. شادروان جناب حاخام اوریل داویدی، مرجع فقید کلیمیان ایران، بلافاصله پس از سکونت در محله دروازه شمیران از اواسط دهۀ 1330خورشیدی و تدریس در مدارس خاص کلیمیان تهران به‌خصوص مدارس آلیانس (اتّحاد) و گنج دانش، به کنیسای دروازه دولت نیز رفت و آمد و جهت برگزاری مراسم تفیلا همکاری می‌کرد. از اواخر دهۀ 1330 خورشیدی، وی، رسماً جزو معلمین عبری در کنیسای دروازه دولت معرفی شده و انجام وظیفه نمود. ایشان از دهه 1360 تا اوایل دهۀ 1370 که به‌عنوان مرجعیت مذهبی کلیمیان ایران شناخته شده بود، اکثر سخنرانی‌های مذهبی خود را صرفاً در صحن کنیسای دروازه دولت انجام می‌داد، به‌طوری که در کلاس‌های مذهبی و جلسات سخنرانی ایشان، جمعیت کثیری از کلیمیان مشتاق شرکت می‌کردند. از شاگردان معروف و برجسته‌ی ایشان می‌توان به حاخام دکتر یونس حمامی لاله زار، رهبر مذهبی فعلی کلیمیان ایران اشاره کرد. (ادامه دارد)
منبع
سیر تحولات اقوام و ادیان مختلف در مشرق زمین
تألیف: دکتر عبدالحسین کیایی دیالمه
 

 


 

 

 

 

 

Back Up Next 

 

 

 

 

استفاده از مطالب اين سايت تنها با ذكر منبع (بصورت لینک مستقیم) بلامانع است.
.Using the materials of this site with mentioning the reference is free

این صفحه بطور هوشمند خود را با نمایشگرهای موبایل و تبلت نیز منطبق می‌کند
لطفا در صورت اشکال، به مسئولین فنی ما اطلاع دهید